12/11/2026
Quốc Tử Giám – Từ sự ra đời đến những dấu mốc phát triển
Thế kỷ XI, cùng với việc củng cố nền độc lập, tự chủ, nhà Lý từng bước xây dựng bộ máy nhà nước, phát triển kinh tế, văn hóa và mở mang việc học. Yêu cầu quản lý đất nước đặt ra nhiệm vụ đào tạo, tuyển chọn những người có học vấn tham gia công việc của triều đình. Trong bối cảnh đó, việc tổ chức giáo dục và khoa cử trở thành một nhiệm vụ quan trọng trong quá trình xây dựng quốc gia.
Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu tại kinh đô Thăng Long. Năm 1075, dưới triều vua Lý Nhân Tông, khoa thi Nho học đầu tiên được tổ chức. Năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám, xác lập một thiết chế giáo dục quan trọng tại trung tâm chính trị, văn hóa của đất nước.
Ba sự kiện có mối liên hệ chặt chẽ, đánh dấu những bước phát triển quan trọng trong lịch sử giáo dục Đại Việt: xây dựng nơi tôn vinh đạo học, tổ chức thi tuyển và thành lập cơ sở đào tạo của nhà nước. Trong đó, sự ra đời của Quốc Tử Giám thể hiện sự quan tâm của triều đình đối với giáo dục, đào tạo nhân tài phục vụ yêu cầu xây dựng và quản lý đất nước.
Quốc Tử Giám là trường quốc học đầu tiên của Việt Nam, cơ sở giáo dục tại trung ương do nhà nước quân chủ tổ chức. Trên cơ sở tiếp thu Nho học, triều đình chủ động tổ chức giáo dục, thi cử phù hợp với nhu cầu của Đại Việt, góp phần xây dựng nền tảng văn hóa, học thuật của một quốc gia độc lập, tự chủ.
Hệ thống bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội. (Ảnh: Sưu tầm từ Internet)
Dưới thời Trần, Quốc Tử Giám tiếp tục được tu sửa, mở rộng; từng bước mở rộng việc tuyển chọn người học đến những người có học lực xuất sắc ngoài tầng lớp quý tộc, đáp ứng yêu cầu đào tạo đội ngũ quan lại có học vấn phục vụ triều đình.
Dưới triều vua Trần Minh Tông, Chu Văn An được mời giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Là nhà giáo nổi tiếng về học vấn và đức độ, ông được biết đến với sự tận tâm trong dạy học, lối sống thanh liêm và chính trực. Việc trọng dụng Chu Văn An thể hiện sự coi trọng của triều đình đối với vai trò của người thầy và việc nâng cao chất lượng giáo dục.
Bước sang thời Lê sơ, đặc biệt dưới triều vua Lê Thánh Tông, giáo dục Nho học và khoa cử phát triển mạnh mẽ. Năm 1483, Quốc Tử Giám được mở rộng quy mô. Năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho khởi dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu, ghi danh những người đỗ Tiến sĩ qua các khoa thi.
Việc mở rộng Quốc Tử Giám và dựng bia Tiến sĩ thể hiện sự coi trọng giáo dục, khoa cử và nhân tài của triều đình. Trong giai đoạn này, Quốc Tử Giám tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong hệ thống giáo dục trung ương, góp phần đào tạo, tuyển chọn nhân tài phục vụ công cuộc xây dựng và quản lý đất nước.
Dưới thời Mạc và Lê Trung hưng, Quốc Tử Giám tiếp tục được tu sửa, duy trì hoạt động đào tạo trong những điều kiện lịch sử khác nhau. Đến đầu thế kỷ XIX, khi triều Nguyễn định đô tại Huế và tổ chức cơ sở đào tạo ở kinh đô mới, Quốc Tử Giám Thăng Long không còn giữ vai trò là cơ sở giáo dục trung ương như trước.
Trải qua nhiều biến đổi về tổ chức, kiến trúc và chức năng, quần thể Văn Miếu – Quốc Tử Giám ngày nay vẫn lưu giữ những dấu ấn lịch sử, trở thành di sản tiêu biểu gắn với truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài của dân tộc Việt Nam.
Từ đào tạo nhân tài đến những giá trị di sản
Trong nhiều thế kỷ, Quốc Tử Giám giữ vai trò quan trọng trong đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ trí thức Nho học phục vụ triều đình. Gắn liền với chế độ khoa cử, hoạt động của Quốc Tử Giám góp phần đào tạo nhân tài cho bộ máy nhà nước, đồng thời khuyến khích việc học, lan tỏa truyền thống hiếu học trong xã hội.
Sự ra đời và phát triển của Quốc Tử Giám còn góp phần khuyến khích việc học ở các địa phương, nơi nhiều gia đình, dòng họ và làng xã chú trọng học hành, vun đắp truyền thống khoa bảng. Từ đó, ảnh hưởng của Quốc Tử Giám không chỉ giới hạn trong hoạt động đào tạo tại kinh đô mà còn gắn với sự phát triển của nền giáo dục và đời sống văn hóa trong xã hội.
Nhiều nhà giáo, học giả gắn bó với Quốc Tử Giám đã để lại dấu ấn trong lịch sử giáo dục và học thuật dân tộc. Bên cạnh Chu Văn An, sử gia Ngô Sĩ Liên, người đỗ Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám và có đóng góp quan trọng vào việc biên soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư. Sự nghiệp của những trí thức này cho thấy vai trò của Quốc Tử Giám không chỉ gắn với hoạt động đào tạo mà còn với sự phát triển của nền học thuật và việc lưu giữ tri thức lịch sử dân tộc.
Một trong những di sản tiêu biểu tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám là hệ thống 82 bia Tiến sĩ hiện còn, ghi danh những người đỗ Tiến sĩ trong 82 khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779. Được dựng trong khoảng thời gian từ năm 1484 đến năm 1780, các bia lưu giữ thông tin về khoa thi, tên tuổi, quê quán, thứ bậc của những người đỗ đạt cùng các bài văn bia có giá trị lịch sử.
Hệ thống bia Tiến sĩ lưu danh nhiều trí thức tiêu biểu như Lương Thế Vinh, Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm, những người có đóng góp đối với nền học thuật và văn hóa dân tộc. Không chỉ ghi lại lịch sử khoa cử, các bia Tiến sĩ còn là nguồn tư liệu quý, phục vụ nghiên cứu về lịch sử, tư tưởng, giáo dục, văn học, nghệ thuật và địa danh Việt Nam.
Đặc biệt, bài ký đề danh Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ ba (1442), do Thân Nhân Trung soạn, được khắc trên bia dựng năm 1484, có câu: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Câu nói thể hiện sự coi trọng hiền tài và nhận thức sâu sắc về vai trò của nhân tài đối với sự hưng thịnh của đất nước.
Việc dựng bia Tiến sĩ không chỉ nhằm ghi danh, tôn vinh những người đỗ đạt mà còn khuyến khích việc học, đề cao phẩm hạnh và trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước. Qua đó, giá trị của học vấn được gắn liền với đạo đức và ý thức cống hiến cho quốc gia.
Những giá trị của di sản Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã được ghi nhận trong nước và quốc tế. Năm 2010, hệ thống bia Tiến sĩ được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương; năm 2011, tiếp tục được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới ở cấp quốc tế của UNESCO.
Ngày 10/5/2012, Văn Miếu – Quốc Tử Giám được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 548/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Ngày 14/01/2015, 82 bia Tiến sĩ được công nhận là bảo vật quốc gia theo Quyết định số 53/QĐ-TTg.
Tháng 11/2019, Đại hội đồng UNESCO thông qua nghị quyết về việc cùng kỷ niệm 650 năm ngày mất của danh nhân Chu Văn An vào năm 2020, ghi nhận những đóng góp của ông đối với giáo dục và văn hóa.
Những ghi nhận trong nước và quốc tế tiếp tục khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục của Văn Miếu – Quốc Tử Giám, đồng thời làm nổi bật ý nghĩa của hệ thống bia Tiến sĩ trong việc lưu giữ tư liệu về lịch sử khoa cử và truyền thống hiếu học của dân tộc.
Từ một thiết chế giáo dục của Đại Việt, Quốc Tử Giám đã để lại những giá trị bền vững trong lịch sử giáo dục và văn hóa dân tộc. Sau 950 năm, di sản ấy không chỉ gợi nhắc truyền thống hiếu học, trọng dụng hiền tài mà còn khẳng định ý nghĩa lâu dài của việc học, trách nhiệm của người trí thức và vai trò của giáo dục đối với sự phát triển đất nước.
Hoàng Lam
Nguồn tư liệu: Đề cương tuyên truyền kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám – Quốc học Việt Nam (Ban Tuyên giáo Trung ương – Thành ủy Hà Nội).